တူၼ်းသဵင်တႆး မီးလၢႆသဵင်


တူၼ်းသဵင်တႆး မီးလၢႆသဵင်

ၼမ်း

ပေႃးဝၢႆႇလင်တူၺ်းၶိုၼ်းပိုၼ်းလိၵ်ႈတႆး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 50-60 ပီ တင်ႈတေႇတႆးမေးလိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇမႃး မိူဝ်ႈပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆးယဝ်ႉ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉ သမ်ႉမီးလွင်ႈလိၵ်ႈတႆးၵူႈၶိူဝ်းၶိူဝ်း၊ လိၵ်ႈတႆးသီႇပေႃႉ လႄႈလိၵ်ႈတႆးၵွင်ႇသီႇထႅင်ႈ တႃႇတေပဵၼ်ၸႂ်ႉလိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇမႃးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းပၢၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈလၢတ်ႈ လႆႈထဵင်ၵၼ်မႃးတင်းႁိုင်ၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် ႁဝ်းသူင်ၸႂ်ႉလိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇၵၼ် သမ်ႉပေႃးၶႂ်ႈလိုမ်းလိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉပေႃးဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ယၢမ်ႈမီးလိၵ်ႈတႆးသီႇပေႃႉ လိၵ်ႈတႆးၵွင်ႇသီႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးယူႇ။ 

ယၢမ်းလဵဝ်ႁဝ်းၵႆႉဝႃႈ လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇၼႆႉ သဵင်တႅတ်ႈ သဵင်ၽဵၼ်ႈလီ ဢမ်ႇလူဝ်ႇလႆႈၸူၺ်ႉလႆႈလၢမ်းသင် မီးသဵင်လႂ်သဵင်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႅမ်ႈတူဝ်လဵဝ် ဢၢၼ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်သီႇႁႃႈသဵင် ႁိုဝ်သိပ်းသဵင်ၸိူင်ႉၼင်ႇလိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇ ၼႆယူႇ။ လႅပ်ႈဢမ်ႇမီးပၼ်ႁႃသင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးတူၺ်းလီလီတႄႉ မီးယူႇဢိတ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်တႅမ်ႈပႆႇမိူၼ်ၵၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇပႆႇပဵၼ်ပိူင်လဵဝ်ၵၼ်၊ ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈတူၼ်းသဵင်၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈတႅမ်ႈမီး 5 သဵင် မၢင်ၵေႃႉသမ်ႉတႅမ်ႈပဵၼ် 6 သဵင်၊ ပေႃးတေလၢတ်ႈႁႂ်ႈငၢႆႈၵေႃႈ မီးယၵ်းၶိုၼ်ႈ လႄႈဢမ်ႇမီးယၵ်းၶိုၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵမ်ႈၽွင်ႈတေၶႂ်ႈဝႃႈ လွင်ႈတူၼ်းသဵင်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၼ်ႁႃယႂ်ႇ၊ ဢမ်ႇလမ်ႇလွင်ႈသင် တႅမ်ႈမီးယၵ်ႈၶိုၼ်ႈၵေႃႈလီ၊ ဢမ်ႇပႃးယၵ်းၶိုၼ်ႈၵေႃႈယႃႇ ႁဝ်းပွင်ႇၸႂ်ၵၼ်ယူႇ။ တႅမ်ႈပႃးယၵ်းၶိုၼ်ႈ ယင်းၸွႆႈႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉတႆးတၢင်ႇၸုမ်း ၶႅၼ်းပွင်ႇၸႂ်လီၵွၼ်ႇ တေၶႆႈဝႃႈၼႆယူႇ။ ၸႂ်ႈယူႇ တႃႇဢၢၼ်ႇႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်တႄႉ ဢမ်ႇမီးပၼ်ႁႃသင်။ တေႃႈႁဝ်းၸူၺ်ႉဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈတႆးၵဝ်ႇမႃးၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ ႁဝ်းယင်ႈပွင်ႇၸႂ် ဢမ်ႇမီႈပၼ်ႁႃၵႃႈႁိုဝ်။ ၵွႆးၵႃႈ တႃႇၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇ (linguist) ၶဝ် တၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင်ၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။ ၼႂ်းၸုမ်းၵႂၢမ်းတႆးတင်းသဵင်ႈ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ (Tai language family) ၸိူဝ်းမီးယူႇၼႂ်းပႅတ်ႇမိူင်းယၢမ်းလဵဝ်၊ ၼႃႈတၢင်းတူၵ်း တင်ႇဢဝ် ဢမ်ႇသမ်ႇ ႁိမ်းမႄႈၼမ်ႉၿြမ်ႇမပုတ်ႉတရ ၼႂ်းဢိၼ်းတီးယ သိုပ်ႇမႃးတၢင်းဢွၵ်ႇထိုင် သိပ်းသွင်ၸူႇထႆး ၼႂ်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း ပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၵုၼ်ႁၢႆလမ် မိူင်းၶႄႇ၊ ၼႃႈတၢင်းႁွင်ႇ တေႇဢဝ်မိူင်းၶႄႇပွတ်းၸၢၼ်း ၵႂၢင်းသီ၊ ယုၼ်ႇၼၢၼ်ႇ သိုပ်ႇလူင်းမႃးၼႂ်းမိူင်းတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ လူင်းၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းထႆး ၽႅဝ်ထိုင်ၵုၼ်မလေးသျႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈဢၼ်မီးတူၼ်သဵင် (Tonal Language) မိူၼ်ၵၼ်မူတ်းယဝ်ႉ။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တႄႉ တၢင်းၼမ်၊ ၽၢင်ႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင် လႄႈလၢႆးတႅၵ်ႇၽေႈတူၼ်းသဵင် (tonal splitting system)။ မီးဝႆႉႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၶဝ် ၸင်ႇၸႂ်ႉတူၼ်းသဵင် ပဵၼ်ပိူင်ၽေမူႇၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ။ 1  (လွင်ၸႅၵ်ႇၽေၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ ပေႃးသၢင်ႇတေႃႇတေတႅမ်ႈယူႇ။

ၵႃႈၼင်ႇႁၼ်မႃး

ယၢမ်းလဵဝ် ပေႃးထၢမ်ဝႃႈ ‘ၵႂၢမ်းတႆးမီးလၢႆတူၼ်းသဵင်’ ၼႆ ၵမ်ႈၽွင်ႈတွပ်ႇဝႃႈ 5 သဵင်၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉဝႃႈ မီး 6 သဵင် ၼႆယူႇ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ လွင်ႈၼႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၸိုဝ်ႈ ၵႅတ်ႉၼီးၵေႃႈယၢမ်ႈထူပ်းမႃးယဝ်ႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ တႆးသႅၼ်ဝီၵေႃႉၼိုင်ႈဝႃႈ ၵႂၢမ်းတႆးမီးတူၼ်းသဵင် 5 သဵင်၊ ၵွႆးမၼ်းလၢတ်ႈပဵၼ် 6 တူၼ်း၊ ၽိူဝ်ထၢမ်ထႅင်ႈ ၸင်ႇလႆႈႁူႉဝႃႈ မၼ်းႁဵၼ်းဢဝ်လိၵ်ႈတႆးတီႈသီႇပေႃႉ ဢၼ်မီးတူၼ်းသဵင် 5 သဵင်။ ထႅင်ႈလွင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးၼိူဝ် ဢၼ်လၢတ်ႈယူႇတီႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း ယုၼ်ၼၢၼ်ႇ (Chinese Shan dialect from southwestern Yunnan)၊ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းမီး 5 တူၼ်းသဵင်၊ ၵွႆးၵေႃႉမွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းမၼ်းသမ်ႉဝႃႈပဵၼ် 6 သဵင်၊ ၼႆႉၵေႃႈ သိုပ်ႇႁူႉဝႃႈ ၵေႃႉလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းယၢမ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈတီႈၵႂၢမ်းတႆးဢၼ်မီး 6 တူၼ်းသဵင်။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈႁဝ်းဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း မီးတူၼ်းသဵင်ၵႃႈႁိုဝ်တေႉတေႉ။

ၸူဝ်ႈပႆႇလၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈတူၼ်းသဵင်တေႇမီးမႃႈၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ၽူႈတႅမ်ႈၶႂ်ႈလၢတ်ႈထိုင် လွင်ႈၸႂ်ႉတူၼ်းသဵင် ယၵ်းၶိုၼ်ႈ ၵႃႈၼင်ႇယိုၼ်းထိုင် လႄႈလႆႈႁၼ်မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။

ပေႃးထၢမ်ဝႃႈ ‘သဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈဢွၵ်ႇသဵင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်’ ၼႆ ၵမ်ႈၼမ်တွပ်ႇဝႃႈ ‘သဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈၼႆႉ ဢွၵ်ႇမိူၼ်သဵင်ယၵ်းၸမ်ႈ၊ ၵွႆးလူဝ်ႇလႆႈတိုတ်ႉသဵင်ယၢဝ်းယၢဝ်း’ ၼႆသေ ဢွၵ်ႇသဵင် ယၵ်းၶိုၼ်ႈၼေဝႃႈ ‘ၵႃႊ’ (ၵႃႈႈႈ) ၼႆယူႇ။

တႆးၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးသဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈၵေႃႈၵႆႉတွပ်ႇဝႃႈၼႆယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းပေႃးဢုပ်ႇၵၼ်တေႉတေႉ ၽႂ်ဢမ်ႇတိုတ်ႉသဵင်ယၢဝ်းမိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပေႃးတူၺ်း ၵၢၼ်တႅမ်ႈသဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈ ၼႂ်းလိၵ်ႈတႆး ယၢမ်းလဵဝ် ၵမ်ႉပႃႈၼမ် တေလႆႈဝႃႈ လႃလီတႅမ်ႈၵွႆးၵေႃႈ လႅပ်ႈဢမ်ႇၽိတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

ဢမ်ႇမီးပိူင်တႅတ်ႈသင်၊ မၢင်ပွၵ်ႈၼႂ်းပပ်ႉလဵဝ်ၵၼ် ၵူၼ်းတႅမ်ႈၵေႃႉလဵဝ်ၵၼ် ၵႂၢမ်းၶေႃႈလဵဝ်ၵၼ် မၢင်တီႈမီးယၵ်းၶိုၼ်ႈ မၢင်တီႈသမ်ႉဢမ်ႇမီး၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးၼမ်ၼႃႇ ပေႃးၽႂ်ဝႆႉသတိတူၺ်း တေႁၼ်ယူႇ ဢမ်ႇယၢပ်ႇသင်။ ၵူၼ်းႁူႉသဵင်မၼ်းတေႉတေႉသေ မေႃတႅမ်ႈၽဵၼ်ႈၽဵၼ်ႈၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉဢေႇယူႇ။ မၢင်ၵေႃႉတႄႉ တူဝ်ၵဝ်ႇၵေႃႈဢမ်ႇႁူႉ ႁၼ်ပိူၼ်ႈတႅမ်ႈၵေႃႈယိူင်ႈၸွမ်းၵွႆး ၸိူဝ်းၼႆႉမီးၼမ်။ မိူၼ်ၼင်ႇၶေႃႈၵႂၢမ်းဝႃႈ ‘ပီမႂ်ႇတႆး’ ၼႆႉ တၢင်းထုင်ႉမၢဝ်း မီးသဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈ ၸင်ႇတႅမ်ႈပဵၼ် ‘ပီႊမႂ်ႇတႆး’ ၼႆယူႇ၊ တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇဝဵင်းၵေႃႈ လႃလီတႅမ်ႈၸွမ်း၊ တီႈတေႉ သဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈၵေႃႈၶဝ်ဢမ်ႇမီးသဵင်ဢွၵ်ႇမၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇမေႃ။

မၢင်ၵေႃႉသမ်ႉၸႂ်ႉသဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈပဵၼ်သဵင်ၵေျႃႇၵႃႇ ၸႂ်ႉတၢင်လႆႈၵူႈသဵင်၊ ပေႃးပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၵူၼ်းတၢင်ႇၶိူဝ်း၊ ၸိုဝ်ႈဢွင်ႈတီႈလႂ်၊ ၸိုဝ်ႈမိူင်းလႂ် တၢင်ႇမိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈယၵ်းၶိုၼ်ႈမူတ်း။ ၽူႈတႅမ်ႈၶဝ်ဝူၼ်ႉဝႃႈ ၸႂ်ႉယၵ်းၶိုၼ်ႈ ႁႂ်ႈႁူႉဝႃႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းတၢင်ႇၶိူဝ်း၊ ဝႃႈလႃးၵေႃႈသွၼ်ႇဝႃႈ ၵႂၢမ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းဢမ်ႇမီးတူၼ်းသဵင် ၸင်ႇဢဝ်သဵင်ယၵ်းၶိုၼ်ႈတၢင်ဝႆႉႁိုဝ် ၼႆႉတႄႉဢမ်ႇလၢမ်းလႆး။ ၸိုဝ်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇသဵင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်တေႉၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉလႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွႆးဢၼ်ႁူႉလႆႈတႄႉ ဢမ်ႇဝႃႈၽႃႇသႃႇသင်ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉ မီးတူၼ်းသဵင်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇမီးၵေႃႈယႃႇ ၼႂ်းၽႃႇသႃႇၼၼ်ႉ တိုၼ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉသဵင် ၸိူင်ႉၼင်ႇ သဵင်ၼၵ်းသဵင်မဝ် (stressness)  သဵင်ပွတ်းသဵင်ယၢဝ်း (lenght) သဵင်သုင်သဵင်တႅမ်ႇ (pitch) ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတင်းသဵင်ႈၵေႃႈ တိုၼ်းမီးယူႇၽွင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢမ်ႇမီးၽႃႇသႃႇလႂ် ဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ်တူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်မူတ်း။

ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈတၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင်ၼႆႉ လႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈၼႂ်းပပ်ႉ ‘ပပ်ႉလူႁဵၼ်းမၢႆ 1’ လၢတ်ႈထိုင်လွင်ႈတူၼ်းသဵင်တႆး မိူဝ်ႈတေႇမၼ်းမီး 3 သဵင်၊ ထိုင်မႃးမွၵ်ႈ 1940 သႂ်ႇပဵၼ် 5 သဵင် ၼႆသေ ထိုင်မႃး ‘1968 ၼီႈ၊ မီးၽူႈႁၵ်ႉလိၵ်ႈလၢႆးၶဝ်မူၼ်ႉမႄးၵုမ်းသႂ်ႇပဵၼ် တူၼ်းသဵင် 6 သဵင်မႃး’ ၼႆယူႇ။ ပေႃးတူၺ်းၸိူင်ႉၼႆ မိူၼ်ႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင်တႆးၼႆႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ မႄးၵုမ်းသႂ်ႇလႆႈ၊ ၶဝ်ႈၸႂ်လႆႈၼင်ႇၼႆ။ ပေႃႈပဵၼ်ႁၢင်ႈတူဝ်တႅမ်ႈမၼ်းတႄႉတေၸႂ်ႈယူႇ။ ၵွႆးပေႃးတေဢဝ်သဵင်ဢွၵ်ႇဢၼ်မီးၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးတေႉတေႉတႄႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။

ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇၼေးၽႂ် လၢတ်ႈၸွမ်ႈၵႃႇၼင်ႇႁၼ်ထိုင်ၵူၺ်း။ ၵမ်းၼႆႉ ႁဝ်းမႃးတူၺ်း တူၼ်းသဵင်တေႇၵိူတ်ႇမီးမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ်။

ၵိူတ်ႇတူၼ်းသဵင် Tonogenesis

လွင်ႈတူၼ်းသဵင်ႇတေႇၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းဢင်းၵိတ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ‘Tonogenesis’ ၼႆယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉ မတိသွပ်ႉတ် (James A. Matisoft) ပဵၼ်ၵေႃႉၸႂ်ႉဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈ မိူဝ်ႈ 1970 ပၢႆၼၼ်ႉ၊ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈႁူမ်ႈၵၼ်ဝႆႉ ၶေႃႈၼိုင်ႈပဵၼ် ‘Tono’ ဢၼ်ပွင်ႇဝႃႈ ‘တူၼ်းသဵင်’၊ ထႅင်ႈၶေႃႈသမ်ႉပဵၼ် ‘Genesis’ ၶေႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ‘ငဝ်ႈတိုၼ်း၊ တူၼ်ႈတေႃ’ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈတေႉ ‘Genesis’ ၼႆႉပဵၼ်ၸိုဝ်ႈတွၼ်ႈလိၵ်ႈမၢႆၼိုင်ႈ ၼႂ်းပပ်ႉသမ်ႇမႃႇၵျၢမ်းသႃႇ (Bible) ၶရိတ်ႉယၢၼ်ႇ၊ ပဵၼ်တွၼ်ႈဢၼ်လၢတ်ႈလူၺ်ႈလွင်ႈထႃႇဝရၽြႃး တေႇၽၢၼ်ႇသၢင်ႈ ႁဵတ်းၵမ်ႇၽႃႇ လႄႈၵူၼ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼႂ်းၽႃႇသႃႇၵေႃႈ လွင်ႈတေႇၵိူတ်ႇမီးတူၼ်းသဵင်မႃးၼၼ်ႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၶဝ် ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ‘Tonogenesis’ ၼႆယဝ်ႉ။

တူၼ်းသဵင်တေႇမီးမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼၼ်ႉ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်းႄႀႇဢူဝ်ႇရီႇမၼ်းဝႃႈတႄႉ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇၼၼ်ႉ (ၶႆႈမိူၼ်ဢပုမ်ႇ) ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတူၼ်းသဵင်၊ ယူႇမႃးဝၼ်းၼိုင်ႈ သဵင်တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈ (initial sound) ၵမ်ႈၽွင်ႈႁၢႆၵႂႃႇသေ ယဵၼ်းပဵၼ်တူၼ်းသဵင်မႃး ဢမ်ႇၼၼ် တူၼ်းသဵင်ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈသဵင်တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈႁၢႆၵႂႃႇ၊ ယွမ်းၵႂႃႇသေပဵၼ်မႃး ၼႆယဝ်ႉ။ သဵင်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈ ႁႆၵႂႃႇ ယွမ်းၵႂႃႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈ (phonetic quality) ၵမ်ႈၽွင်ႈႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ ၵိူတ်ႇမီးသဵင်သွၼ်ႉမႃးတႅၼ်း ‘homonym’ ၼႂ်းၽႃႇသႃႇၼမ်မႃး (သဵင်သွၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ သဵင်လဵဝ် မီးတီႈပွင်ႈလၢႆဢၼ်)။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေၸႅၵ်ႇႁူႉလႆႈသဵင်သွၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸင်ႇၵိူတ်ႇမီးတူၼ်းသဵင်မႃးယဝ်ႉ။ ပေႃးလၢတ်ႈၵႃႈၼႆႉၵူၺ်းတႄႉ လႅပ်ႈတေပွင်ႇၸႂ် ယၢပ်ႇဝႆႉယူႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေပွင်ႇၸႂ်လႆႈငၢႆႈၼၼ်ႉ တေဢဝ်တူဝ်ယၢင်ႇၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈပႃႈတႂ်ႈၼႆႉသေလၢတ်ႈၵႂႃႇ

ၵ) paa / ပႃ / ‘ပႃ ’
ၶ) baa / ၿႃ / ‘ပႃႇ (ပႃႇမႆႉ)’

တီႈၼႆႈ တႃတွင်းငၢႆႈ ၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ တေႁွင်ႉဝႃႈ ၶေႃႈ ‘ၵ’ လႄႈ ၶေႃႈ ‘ၶ’ ၼႆဢွၼ်တၢင်း။ ၶေႃႈ ‘ၵ’ ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ‘ပႃ’၊ ၶေႃႈ ‘ၶ’ သမ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ‘ပႃႇ (ပႃႇမႆႉ)’ ဝႃႈၼႆဝႆႉၵွၼ်ႇ။ မိူဝ်ႈတေႇမၼ်း ၶဝ်ဢမ်ႇမီးတူၼ်းသဵင်၊ ဢမ်ႇမီးတူၼ်းသဵင်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၶႂ်ႈ ဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈ /ပႃ ၊ ပႃႇA ဢမ်ႇၼၼ် /ၿႃ ၊ ၿႃႇ / ၵေႃႈလႆႈ တီႈပွင်ႇဢမ်ႇပိူင်ႈ။ ဢၼ်ၸႅၵ်ႇၽေ တီႈပွင်ႇ ႁႂ်ႈႁူႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈၼႆႉ ၶဝ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတီႈတူၼ်း။ ၶေႃႈ ‘ၵ’ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သဵင် ‘ဢမ်ႇၵွင်ႈ (ဢၶေႃးသ/voiceless)’၊ ၶေႃႈ ‘ၶ’ သမ်ႉပဵၼ်သဵင် ‘ၵွင်ႈ (ၶေႃးသ/voiced)’။ ၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈၼႆႉ ပေႃးတေတူၺ်းလၵ်ႉၶၼႃႇသဵင် ((phonetic feature) ၶဝ်တဵမ်တဵမ်ၸိုင်

  • ၶေႃႈ ‘ၵ’ ပဵၼ်သဵင် / ၽ / ဢမ်ႇၵွင်ႈ (ဢၶေႃးသ) ဢမ်ႇမီးလူမ်း (သိထိလ) တႅၵ်ႇ (သဵင်ၵိုတ်း) ဢွၵ်ႇတီႈသီႇသူပ်းတင်းသွင်၊ (Voiceless unaspirated bilabial plosive)
  • ၶေႃႈ ‘ၶ’ ပဵၼ်သဵင် / ပ / ၵွင်ႈ (ၶေႃးသ) ဢမ်ႇမီးလူမ်း (ထၼိတ) တႅၵ်ႇ (သဵင်ၵိုတ်း) ဢွၵ်ႇတီႈသီႇသူပ်းတင်းသွင်၊  (Voiced unaspirate bilabial plosive)
  • မီးသဵင်သရ ‘ဢႃယၢဝ်း’ မိူၼ်ၵၼ်တင်းသွင်ၶေႃႈ။

သဵင်သွင်သဵင်ၼႆႉ ၶဝ်ပိူင်ႈၵၼ်တီႈ သဵင်ၵွင်ႈလႄႈဢမ်ႇၵွင်ႈ (ၶေႃးသလႄႈဢၶေႃးသ)။ ပေႃးဢဝ်ပိူင်ဢွၵ်ႇသဵင် (Articulation) ဝႃႈ ပေႃးဢွၵ်ႇသဵင်ဢမ်ႇၵွင်ႈ (ဢၶေႃးသ/voiceless) ၼႆႉ သဵၼ်ႈသဵင် (Vocal cord) ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းၶေႃးႁွႆႁဝ်းၼႆႉ မၼ်းၽုၺ်ႇၵႂၢင်ႈ လူမ်းလုၵ်ႉတီႈပွတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး လႆႈလီ လႆႈငၢႆႈ၊ ၵွပ်ၼႆသဵၼ်ႈသဵင် ၸင်ႇဢမ်ႇသၼ်ႇ (voiceless)။ ၵွႆးပေႃးဢွၵ်ႇသဵင်ၵွင်ႈ (ၶေႃႈသ/voiced) သမ်ႉ သဵၼ်ႈသဵင် ၼႂ်းၶေႃးႁွႆႁဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၶဵင်ႈၶဝ်ႈႁႃၵၼ် ၽုၺ်ႇၵႅပ်ႈ လူမ်းလႆႈထိပ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ၵွပ်ႈၼၼ် သဵၼ်ႈသဵင်သၼ်ႇ (voiced)။ (ပေႃးၶႂ်ႈႁူႉဝႃႈသဵၼ်ႈသဵင်သၼ်ႇဢမ်ႇသၼ်ႇ ဢဝ်ၼိဝ်ႉမိုဝ်းတင်းသွင် တိုဝ်ႉတီႈၶေႃးႁွႆမဝ်မဝ်သေ ၸၢမ်းဢွၵ်ႇသဵင်ၶေႃႈ ‘ၵ’ လႄႈ ‘ၶ’ တူၺ်း၊ တေႁူႉလႆႈဝႃႈ ၶေႃႈ ‘ၵ’ ၼၼ်ဢမ်ႇသၼ်ႇ၊ ၶေႃႈ ‘ၶ’ သမ်ႉသၼ်ႇ။) တႃႇဢွၵ်ႇသဵင်ၵွင်ႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၶဵင်ႈသဵၼ်ႈသဵင်ၵွၼ်ႇ ၵွပ်ႈၼၼ် သဵင်ၵွင်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်၊ ဢွၵ်ႇယၢပ်ႇလိူဝ်သဵင်ဢမ်ႇၵွင်ႈ။  ၸွမ်းၼင်ႇ သၽႃႇဝၵူၼ်းမၼ်း သဵင်ဢၼ်လႂ်ဢွၵ်ႇယၢပ်ႇၵေႃႈ ႁိုင်မႃးၸၢင်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ၊ ႁၢႆၵႂႃႇ ၼႆယဝ်ႉ။

တင်းသွင်သဵင်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ယဵၼ်းပဵၼ် / ပႃ / (paa) ပဵၼ်သဵင်လဵဝ်ၵႂႃႇ။ ၵမ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးသဵင်သွၼ်ႉ၊ သဵင်လဵဝ်သမ်ႉမီးတီႈပွင်ႇသွင်ဢၼ်ၼႆႉပဵၼ်ပၼ်ႁႃယဝ်ႉ။ ယၢပ်ႇလႄႈ ၸၢင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်တေငၢႆႈလႄႈ ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်ၽိတ်းၼၼ်ႉ လူဝ်ႇႁႃလွၵ်ႈလၢႆးႁဵတ်းႁႂ်ႈသဵင်/ ပႃ / ၶေႃႈ ‘ၵ’ လႄႈ သဵင် / ပႃ / ၶေႃႈ ‘ၶ’ ႁႂ်ႈပိူင်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ။ လၢႆးၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႈ ဢဝ်တူၼ်းသဵင်မႃးသႂ်ႇပၼ်ၶဝ်။ ဢဝ်တူၼ်းသဵင်မႃးသႂ်ႇပၼ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၽူႈမီးဢမ်းၼၢတ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈႁၵ်ႉၵႂၢမ်းတႆးၶဝ် မႄးၵုမ်းသႂ်ႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ မၼ်းပဵၼ်ၸွမ်းသၽႃႇဝမၼ်းၵူၺ်း။ သၽႃႇဝၽႃႇသႃႇၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းႁေႉၵင်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ ယႃႇႁႂ်ႈမီးသဵင်သွၼ်ႉၼမ်ယူႇယဝ်ႉ။ ၶေႃႈ ‘ၵ’ ၼၼ်ႉ ဢဝ်တူၼ်းသဵင်ၶိုၼ်ႈ (သဵင်ပဝ်ႇ) သႂ်ႇပၼ် ႁႂ်ႈပဵၼ် ‘ပႃ’ (paa) ၼႆသေ၊ ၶေႃႈ ‘ၶ’ သမ်ႉ ဢဝ်တူၼ်းသဵင်တႅမ်ႇ (သဵင်ယၵ်း) သႂ်ႇပၼ် ပဵၼ်မႃး ‘ပႃႇ’ (pàa) ၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼႆႉ ၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈၼႆႉ တီႈပိူင်ႈၵၼ်ၶဝ် လုၵ်ႉတီႈသဵင် တူဝ်မႄႈငဝ်ႈ ၵွင်ႈဢမ်ႇဢွင်ႈ (voiced/voiceless)ၼၼ်ႉ ၶၢႆႉမႃးယူႇတီႈ တူၼ်းသဵင်ၶိုၼ်ႈလႄႈတႅမ်ႇ (riseing/low) ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇဝႃႈ တူၼ်းသဵင်ၵိူတ်ႇမႃး ၵွပ်ႈသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈ ႁၢႆၵႂႃႇ ၼႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ ဢဝ်မႃးလၢတ်ႈၼေႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈၵွႆး၊ လၢႆးမၼ်းတေႉတႄႉ မီးလၢႆၸၼ်ႉ လၢႆၶၼ်ႉတွၼ်လိူဝ်ၼႆႉ၊ တူဝ်ယၢင်ႇဢၼ် ၿရွၼ်း (Brown 1975) ဢဝ်မႃးသပ်ႉလႅင်းတႄႉ ပဵၼ်ၼင်ႇၼႆ -

phaa         pháa       pháa
paa      →  paa     → paa
baa           bàa         phàa

ပေႃးဝႃႈ ၶေႃႈ ‘ၶ’ ၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉသဵင်ၵွင်ႈ (ၶေႃးသ) မၼ်းႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉ သဵင်မၼ်းသမ်ႉၵႂႃႇမိူၼ်ၵၼ်၊ သွၼ်ႉၵၼ်တင်းၶေႃႈ ‘ၵ’ ယဝ်ႉ။ လွင်ႈသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈ လႅၵ်ႈလၢႆႈ ႁၢႆၵႂႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသဵင်ၵွင်ႈ (ၶေႃးသ)ၵွႆး သဵင်မီးလူမ်း (ထၼိတ) သဵင်သွၼ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လဵၵ်ႈလၢႆႈယူႇ။ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်ၽႃႇသႃႇၶဝ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ သဵင်ငဝ်ႈၵွင်ႈ ၼၵ်းၼၼ်ႉ ယဵၼ်ပဵၼ်တူၼ်းသဵင်ႇတႅမ်ႇ (voiced‐low)၊ ၸိူင်ႉၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ သဵင်ငဝ်ႈဢမ်ႇၵွင်ႈ မီးလူမ်း သမ်ႉယဵၼ်းပဵၼ်တူၼ်းသဵင်သုင် (aspirated‐high)။ ၵမ်ႈၼမ်ပဵၼ်ၼႆ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတင်းမူတ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။

လွင်ႈသဵင်ငဝ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပဵၼ်ၼႂ်းၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးၵွႆး(Tai‐Kadai)၊ ၵႂၢမ်းၸုမ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇဢၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇၶႄႇ-ထိပႅတ်ႉ (Sino‐Tibetan) မွၼ်း-ၶမဵၼ် (Mon‐Khmer) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်တႄႉ မၢင်ၸုမ်းလႆႈတူၼ်းသဵင်မႃးတႅၼ်း၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇၸုမ်းၵႂၢမ်းၸုမ်းၶိူဝ်းတႆး၊ ၵႂၢမ်းၶႄႇ လႄႈဝႅတ်ႉၼၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ၊ မၢင်ၸုမ်း သမ်ႉလႆႈသဵင်သရမႃးတၢင် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၽႃႇသႃႇမွၼ်း ၶမဵၼ်ၶဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် သဵင်သရၼႂ်းၽႃႇသႃႇမွၼ်းၶမဵၼ်ၶဝ် မီးၼမ်လႄႈ ဢွၵ်ႇသဵင်ယၢပ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ဢၼ်ဢဝ်တူဝ်ႇယၢင်ႇ လွင်ႈသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ႁၢႆၵႂႃႇ ၼင်ႇလၢတ်ႈၼႄပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ပေႃႇပဵၼ်မႃးၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းပွတ်းပွတ်းၵွႆးဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ တႃႇသဵင်ငဝ်ႈတေလၢႆႈၵႂႃႇ တေႃႇပေႃးမီးတူၼ်းသဵင်မႃးတၢင်တီႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းပဵၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီမၼ်းယဝ်ႉ။ မၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်ၵႂႃႇၸွမ်းသၽႃႇဝမၼ်းလွႆးလွႆး ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၽူႈလႂ်မႃးႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်။ ႁႂ်ႈပေႃးပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈသဵင်လႅၵ်ႈလၢႆႈမၼ်းပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ မၼ်းယၢပ်ႇဝႆႉယူႇ။ ၵွပ်ႈမၼ်းၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁိုင် ၼပ်ႉလၢႆၸူဝ်ႈၵူၼ်း။ ၵမ်ႈၽွင်ႈတေၶႂ်ႈဝႃႈ တင်ႈတေႇႁဝ်းၵိူတ်ႇမႃး ႁဝ်းတမ်ႉဢမ်ႇယၢမ်ႈႁၼ်သဵင်လႂ် လႅၵ်ႈလၢႆႈႁၢႆၵႂႃႇ ၼႆယူႇ။ ပေႃးတေႁႂ်ႈၼေတူဝ်ယၢင်ႇမၼ်းၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇသဵင် ‘ၵ-ယ (ၵျ)’ သွၼ်ႉၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇ ‘ၵျွင်း၊ ၵျူိၵ်ႈ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႇၽွင်ႈဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ် ‘ၸွင်း၊ ၸိူၵ်ႈ’ ၼႆယူႇ၊ ဝၢႆးမႃးသဵင်သွၼ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢမ်ႇၼၼ်ႁၢႆၵႂႃႇပဵၼ်သဵင် ‘ၸ’ ၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ သဵင်သရ ‘ဢႂ်’ ၼႉႆ မၼ်းဢွၵ်ႇယၢပ်ႇ၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဢွၵ်ႇပဵၼ်သရ ‘ဢႆ’ ၵွပ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇငၢႆႈလိူဝ် ‘ဢႂ်’။ ၶေႃႈဢၼ်ၸႂ်ႉသရ ‘ဢႂ်’ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ‘ၸႂ်၊ ၽႂ်၊ ၼႂ်း၊ ဝႂ်’ ၸိူဝ်းၼႆႉ မၢင်ၵေႃႉဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ် ‘ၸႆ၊ ၽႆ၊ ၼႆး၊ ဝႆ’ ၼႆႉယူႇ။ တီႈတေႉသဵင်သရ ‘ဢႂ်’ ၼႆႉ ၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း တိုၵ်ႉယူႇၼႂ်းၽွင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆၵေႃႈဝႃႈလႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈၼႂ်းၵႂၢမ်း ပီႈၼွင်ႉထႆး၊ လၢဝ်း၊ ၶိုၼ်၊ လိုဝ်ႉတႄႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်သရ ‘ဢႆ’ ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်ႁူႉဝႃႈ ၶဝ်ယၢမ်ႈမီးသဵင်သရ ‘ဢႂ်’ သေႁၢႆၵႂႃႇၼႆ၊ ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းၵေႃႈငၢႆႈယူႇ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၶဝ်တိုၵ်ႉမီးတူဝ်တႅမ်ႈမၼ်းဝႆႉယူႇ။ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇလိၵ်ႈထႆး ယၢမ်းလဵဝ်မီးႁၢင်ႈၽၢင်တူဝ်တႅမ်ႈ သရ ‘ဢႆ’ သွင်တူဝ် (ใ ၊ ไ) ႁွင်ႉဝႃႈ ‘မႆႉမႂူၼ်ႉ’ လႄႈ ‘မႆႉမႃးလၢႆး’။ သဵင်လဵဝ်လႄႈမီးႁၢင်ႈတူဝ်တႅမ်ႈသွင်တူဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းပိူင်ၶူင်ႁဵတ်းလၢႆးတႅမ်ႈလိၵ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဝ်းတေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ မိူဝ်ႈတေႇၶူင်ႁဵတ်းတူဝ်တႅမ်ႈၼၼ်ႉ သရ ‘ဢႆ’သွင်တူဝ်ၼႆႉ သဵင်ဢွၵ်ႇၶဝ်ပိူင်ႈၵၼ်။ တူဝ်မႆႉမႂူၼ်ႉ ( ใ ) ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းယၢမ်ႈပဵၼ်သဵင်သရ ‘ဢႂ်’ ၼႆယဝ်ႉ။ 2 (ထႆးယုမ်ယမ်ဝႃႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပေႃႈၶုၼ်ရၢမ်းၶမ်းႁႅင်၊ မိူင်းသုၶူဝ်ထႆး ၶူင်ႁဵတ်းလိၵ်ႈထႆးမိူဝ်ႈ ပီၶရိတ်ႉ 1283 ၼႆယဝ်ႉ။)

ႁဵတ်းၼႆသေ ၵႂၢမ်းၸုမ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၵေႃႈတေႇမီးတူၼ်းသဵင်မႃး။ တူၼ်းသဵင်ဢၼ်တေႇမီးမႃးၼႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈ တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်တူၼ်းသဵင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ (Proto Tones) ၼႆယဝ်ႉ။ မီး 3 သဵင် ၼႂ်းၶေႃႈပဵၼ်၊ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ တူၼ်းသဵင် *A *B လႄႈ *C ၊ ၶေႃႈၶၢတ်ႇသမ်ႉမီး 1 သဵင် ပဵၼ် *D ၼႆယဝ်ႉ (တႃႇပွင်ႇၸႂ်ငၢႆႈ သွၼ်ႇဢဝ်တူၼ်းသဵင် ၼႂ်းၶေႃႈပဵၼ် 3 သဵင်ဝႆႉဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်ႇ)။ တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးတႅမ်ႈၼႆ မီးႁၢင်ႈမွၵ်ႇၶိတ်ႉလႃး * (star) ၵိုၵ်းၸွမ်းယဝ်ႉ။

တူၼ်းတႅၵ်ႇၽေႈ Tonal Splitting

မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးမွၵ်ႈသီႇႁႃႈပၢၵ်ႇပီၼၼ်ႉ မီးလွၵ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼႂ်းၽႃႇသႃႇဢင်းၵိတ်း ႁွင်ႉဝႃႈ ‘Great Vowel Shift’ ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႈ ႁွင်ႉဝႃႈ ‘သရပလၢတ်ႈ’ ၼႆလႅပ်ႈတေလႆႈယူႇ။ သရၼႂ်းၽႃႇသႃႇဢင်းၵိတ်းၼၼ်ႉ ၶၢႆႉတီႈၵႂႃႇ ဢွၵ်ႇသဵင်ပွတ်းလိူဝ်ၵဝ်ႇ။ ယၢမ်းလဵဝ်တူဝ်တႅမ်ႈလႄႈသဵင်ဢွၵ်ႇမၼ်း ဢမ်ႇငၢမ်ႇၵၼ်၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ‘do, so, son, hot’ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တူဝ်တႅမ်ႈမၼ်း ပဵၼ်သရ တူဝ်လဵဝ်ၵၼ်၊ ၵူၺ်းသဵင်ဢွၵ်ႇၶဝ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေၶေႃႈ။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး မွၵ်ႈႁဵင်ပီၼၼ်ႉ ၼႂ်းၽႃႇသႃႇ ၸိူဝ်းလၢတ်ႈယူႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇလႄႈ ၵုၼ်ဢႃသျႃႉၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႆႈမီးလွင်ႈတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၽေႈ (Tonal splitting) ၼႆယူႇ။ တူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ 3 သဵင်ၼၼ်ႉ တႅၵ်ႇၽေႈပဵၼ် 6 သဵင် ဢမ်ႇၼၼ် 9 သဵင်။ လွင်ႈသရပလၢတ်ႈဢင်းၵိတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇၵွႆး ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်း လွင်ႈတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၽေႈၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆး။ လွင်ႈတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၽေႈၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈသဵင်ၶႆႈတင်းမူတ်းၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆး လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ။ ပေႃးဢဝ်ၸွမ်း ၿရွၼ်း (Brown: 1975) ဝႃႈၸိုင် ‘‘...It was probably the ‘greatest’ sound change we have record of today, for it affected almost all of the words of almost all of the languages of this vast area.’ ၼႆယဝ်ႉ။

ပေႃးဢဝ်ပိုၼ်းဝႃႈ ဝၢႆးသေတႆးႁဝ်းမီးတူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ 3 သဵင်ယဝ်ႉ၊ ၸုမ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၵေႃႈ တႅၵ်ႈၽေၵၼ်ၵႂႃႇ၊ မၢင်ၸုမ်းၵေႃႈၶၢႆႉလူင်းယူႇၼႂ်းယုၼ်ႇၼၢၼ်ႇ၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ၶဝ်ႈမႃးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးယၢမ်းလဵဝ် သေသိုပ်ႇၵႂႃႇတၢင်းဢသမ်ႇ၊ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ၶဝ်ႈၵႂႃႇတင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းယူႇၼႂ်းမိူင်းထႆး မိူင်းလၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်။ လွင်ႈတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၽေႈၼၼ်ႉ တေႇမႃးမိူဝ်ႈမွၵ်ႈႁဵင်ပီပူၼ်ႉမႃးၼႆသေတ၊ တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ 3 သဵင်ၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးတႄႉ သိုပ်ႇမီးမႃးတေႃႇထိုင်မွၵ်ႈ 13 AD ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဝ်းႁူႉလွင်ႈၼႆလႆႈ ၵွပ်ႈၼႂ်းလိၵ်ႈသဝ်ႁိၼ် ပေႃႈၶုၼ်ရၢမ်းၶမ်းႁႅင်ၼၼ်ႉ ႁၼ်မီးဝႆႉ 3 တူၼ်းသဵင်ၵွႆး။ လိၵ်ႈသဝ်ႁိၼ်ပေႃႈၶုၼ်ရၢမ်းၶမ်းႁႅင် လၵ်းထိ 1 ၼႆႉ ယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရၢမ်းၶမ်းႁႅင် သင်ႇၶႅၵ်းဝႆႉမိူဝ်ႈပီၶရိတ်ႉ 1283 လႄႈ ပဵၼ်တူဝ်လိၵ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆး ၸဝ်ႉသေပိူၼ်ႈ ဢၼ်မီးလၵ်းထၢၼ်ႁၼ်ယူႇယၢမ်းလဵဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၶဝ်ၸင်ႇမီးတၢင်းႁၼ်ဝႃႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးတိုၵ်ႉမီးတူၼ်းသဵင် 3 သဵင်ၵွႆး ၼႆယူႇ။

တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ 3 သဵင် ၼႂ်းၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၼႆႉ ယူႇမႃးဝၼ်းၼိုင်ႈ တႅၵ်ႇၽေႈၵႂႃႇထႅင်ႈ။ ၸိူဝ်းသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈသဵင်ၵွင်ႈ (ၶေႃးသ) လႄႈသဵင်ဢမ်ႇၵွင်ႈ (ဢၶေႃးသ) ‘voiced and voiceless coalition’ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ တႅၵ်ႇပဵၼ်သွင်တၢင်း (Bipartion or Twoway splitting) ၽေႈပဵၼ် 6 တူၼ်းသဵင်၊ မၢင်ၸုမ်းသမ်ႉ သိုပ်ႇတႅၵ်ႈၽေႈထႅင်ႈ၊ သဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈ သဵင်ၵွင်ႈ၊ သဵင်ဢမ်ႇၵွင်ႈႁူမ်ႈၵၼ်ယဝ်ႉ သမ်ႉလႆႈသဵင်မီးလူမ်းမႃးတႅၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ တႅၵ်ႇၽေႈဢွၵ်ႇသၢမ်တၢင်း (Tripartion or Three‐way splitting) ၽေႈပဵၼ် 9 သဵင် ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွႆးဢမ်ႇမီးၵႂၢမ်းတႆးၸုမ်းလႂ်မီးတူၼ်းသဵင်တင်း 9 သဵင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈတူၼ်းသဵင်ဢၼ်တႅၵ်ႈၽေႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉ မၢင်သဵင်မၼ်းၵႂႃႇႁူမ်ႈၵၼ် မိူၼ်ၵၼ်ၶိုၼ်း ‘ငႆဢလသေငၼေငေ’။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင်ၼႂ်းၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးၼႆႉ တႅမ်ႇသုတ်း ဢမ်ႇဢေႇသေ 5 သဵင် လႄႈၼမ်ႉသုတ်း ဢမ်ႇပူၼ်ႉ 7 သဵင်ၼႆယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆသေ ၵႂၢမ်းၸုမ်းတႆး မၢင်ၸုမ်းၵေႃႈမီး 5 တူၼ်း၊ မၢင်ၸုမ်းၵေႃႈ 6 ဢမ်ႇၼၼ် 7 တူၼ်းပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ (လွင်ႈတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၽေႈပဵၼ် 2 တၢင်း လႄႈ 3 တၢင်း ၼႆႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇသႃႇၶဝ် ၸႂ်ႉပဵၼ်ပိူင်ၽေၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးဢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ။ ၵွပ်ႈမီးလၢႆးၽႂ်မၼ်း။)

လၢႆးႁႃတူၼ်းသဵင်

ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈဝႆႉပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ၼႂ်းၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးႁဝ်းၵူႈၸုမ်း ပဵၼ်ၵႂၢမ်းဢၼ်မီးတူၼ်းသဵင်မိူၼ်ၵၼ်တင်းမူတ်း။ ၵွႆးၵႃႈ တၢင်းၼမ် လႄႈလၢႆးတႅၵ်ႇၽေႈၼၼ်ႉ ပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉယူႇ။ ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း မီးလၢႆတူၼ်းသဵင်ၼႆၼၼ်ႉ ႁဝ်းတေႁဵတ်းႁိုဝ်ႁူႉ လႄႈလၢႆးႁႃမၼ်းပဵၼ်ႁိုဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်တေသိုပ်ႇလၢတ်ႈၵႂႃႇထႅင်ႈ။

မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂၢမ်းတႆးၶဝ် တႃႇတေႁူႉဝႃႈ ၵႂၢမ်းတႆးၸုမ်းလႂ် မီးလၢႆတူၼ်းသဵင်ၼၼ်ႉ လႆႈၸွပ်ႇထၢမ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ႁႂ်ႈလႆႈဝႆႉၼမ်တၢၼ်ႇတၢၼ်ႇယဝ်ႉသေ ၸႅတ်ႈတူၺ်း ႁႃတူၺ်း ‘ၵူႈတႅၵ်ႈသဵင်’ (minimal pairs) (ၵူႈတႅၵ်ႈသဵင် ပွင်ႇဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်မီးတီႈပိူင်ႈၵၼ်ၼိုင်ႈဢၼ်၊ လႄႈမီးတီႈပွင်ႇႁင်းၽႂ်မၼ်း။) သင်ဝႃႈႁဝ်းလႆႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ‘ပိတ်း’ မႃးယဝ်ႉ၊ လူဝ်ႇလႆႈႁႃၵူႈတႅၵ်ႈသဵင်မၼ်း။ တီႈၼႆႈ ၵွပ်ႈႁဝ်းႁႃတူၼ်းသဵင်လႄႈ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈႁႃၶေႃႈတႅၵ်ႈသဵင် ဢၼ်မီးတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈ၊ သရလႄႈတူဝ်ၽဵတ်း မိူၼ်ၵၼ်မႃးတႅၵ်ႈ။ လၢတ်ႈဝႃႈ ႁဝ်းလႆႈၵူႈတႅၵ်ႈသဵင် ‘ပိတ်ႉ’ မႃးတႅၵ်ႈၼႆၵွၼ်ႇ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်းသွင်ၶေႃႈၼႆႉ မီးတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈ ပဵၼ် ‘ပ ’၊ မီးသရ ‘ဢိ ’ လႄႈမီး ‘တ ’ ၽႅတ်းမိူၼ်ၵၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈဢၼ်ၶဝ်ပိူင်ႈၵၼ် ၼိုင်ႈဢၼ်ၼၼ်ႉ ၶေႃႈ ‘ပိတ်း’ မီးတူၼ်းပဵၼ် ‘သဵင်သုင် (ၸမ်ႈၼႃႈ)’၊ ၶေႃႈ ‘ပိတ်ႉ’ သမ်ႉမီးတူၼ်းပဵၼ် ‘သဵင်တူၵ်း (ၸမ်ႈတႂ်ႈ)’၊ လႄႈတင်းသွင်ၶေႃႈၵေႃႈ မီးတီႈပွင်ႇႁင်ၽႂ်မၼ်း၊ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် တေလႆႈသွၼ်ႇဝႃႈ ‘သဵင်သုင် (ၸမ်ႈၼႃႈ)’ လႄႈ ‘သဵင်တူၵ်း (ၸမ်ႈတႂ်ႈ)’ ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တူဝ်ၸႅၵ်ႇၽေတီႈပွင်ႇၶဝ်၊ ၵွပ်ႈၼၼ် တေလႆႈမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ သဵင်သုင်လႄႈသဵင်တူၵ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်းသဵင်လဵဝ်ၵၼ်။ ႁဵတ်းၼႆသေ သိုပ်ႇႁႃၵႂႃႇ တင်းသဵင်ႈ မီးတူၼ်းသဵင်ပိူင်ႈၵၼ်လႆႈ လၢႆသဵင်ၵေႃႈ မီးတူၼ်းသဵင်ၵႃႈၼၢၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေႁူႉလႆႈၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းမွၵ်ႈသွင်သၢမ်ပၢတ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၵွႆးယၢမ်းလဵဝ် ႁဝ်းဢမ်ႇတၢပ်ႈလႆႈယၢပ်ႇလႄႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းႁိုင်ၼင်ႇၵူႈပွၵ်ႈယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်းမီးလၢႆးႁႃတၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင်ၵႂၢမ်းတႆးလႆႈငၢႆႈ၊ ၽႂ်းလႄႈၸႂ်ႉလႆႈၸွမ်းၵႂၢမ်းတႆးၵူႈၸုမ်း။ လၢႆးၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ‘လွၵ်းတူၼ်းသဵင် ၵႅတ်ႉၼီး’ (Gedney’s tonal box)။ တင်ႈၸွမ်းၸိုဝ်ႈၵေႃႉၶူၼ်ႉလႆႈမၼ်း။ ၵေႃႉၶူၼ်ႉလႆႈၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈတဵမ်ဝႃႈ William J. Gedney (1972)၊ ပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ပဵၼ်ၶူးသွၼ်တီႈၸၼ်ႉၸွမ် University of Michigan မိူင်းဢမေႇရိၵႃး။ မၼ်းတႅမ်ႈလၢႆးႁႃတူၼ်းသဵင်တႆးၼႆႉ ဝႆႉၼႂ်း ‘A Checklist for Determining Tones in Tai Dialects’ မိူဝ်ႈ 1972။ လၢႆးၼႆႉ ငၢႆႈလႄႈၽႂ်း ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂၢမ်းတႆးၶဝ် ၸင်ႇသူင်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ်တေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။

ၼင်ႇႁိုဝ်ၽူႈဢၢၼ်ႇၶဝ် တေၸၢင်ႈဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉႁႃတၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင် ၼႂ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလၢတ်ႈယူႇၼၼ်ႉလႆႈ တေတႅမ်ႈၼႄလၢႆးႁႃတူၼ်းသဵင်ၵႅတ်ႉၼီးၼမ်ဢိတ်းၼိုင်ႈ။ လွၵ်းႁႃတူၼ်းသဵင်ၵႅတ်ႉၼီးၼႆႉ ၸႂ်ႉၶေႃႈထၢမ် 64 ၶေႃႈ၊ သႂ်ႇဝႆႉၼႂ်း 20 ၶွင်ႉ။ လွၵ်းၼၼ်ႉ ၽေပဵၼ်ၼႅဝ်းတင်ႈ 5 လၵ်းလႄႈ ၼႅဝ်းၼွၼ်း 4 ထႅဝ် (ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ)။ ၼႂ်းၼႅဝ်းတင်ႈ 5 လၵ်းၼၼ်ႉ လၵ်းလႂ်လၵ်းၼၼ်ႉ ၽေၸွမ်းၼင်ႇတူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ ပဵၼ် *A *B လႄႈ *C တႃႇၶေႃႈပဵၼ် (Smooth or Live Syllable) (ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်မီးသဵင်သရသုတ်း လႄႈ ဢၼ်မီးတူဝ်ၽႅတ်းသဵင်လင် ‘မ ၼ င ’ ၽႅတ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶေႃႈပဵၼ်)၊ ထႅင်ႈသွင်လၵ်းသမ်ႉပဵၼ်တႃႇ ၶေႃႈၶၢတ်ႇ (Checked or Dead Syllable) (ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်မီး တူဝ်ၽႅတ်းသဵင်ၶၢတ်ႇ ‘ပ တ ၵ’ ၽႅတ်းၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ၶေႃႈၶၢတ်ႇ)၊ DS (Dead Short) ၶေႃႈၶၢတ်ႇသရပွတ်း လႄႈ DL (Dead Long) ၶေႃႈၶၢတ်ႇသရယၢဝ်း။ လွၵ်းၼႅဝ်းၼွၼ်ႉသမ်ႉ သႂ်ႇဝႆႉပဵၼ်မၢႆ 1-2-3-4။ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ၽူႈဢၢၼ်ႇယင်းတိုၵ်ႉတွင်းယူႇဝႃႈ တူၼ်းသဵင်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈလၵႅ ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇ၊ ႁၢႆၵႂႃႇလႄႈပဵၼ်မႃး ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵႅတ်ႉၼီးၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇတူဝ်သဵင်မႄႈငဝ်ႈမိူဝ်ႈၽွင်းတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၼၼ်ႉ သႂ်ႇဝႆႉၸွမ်းထႅဝ်လႂ် ထႅဝ်ၼၼ်ႉၼင်ႇၼႆ

ထႅဝ် 1ႉ ပဵၼ်တူဝ်သဵင်မႄႈငဝ်ႈ ၸိူဝ်းမီးလူမ်း၊ ဢမ်ႇၵွင်ႈ (ဢၶေႃးသ) (Voiceless friction sounds)
ထႅဝ် 2ႉ ပဵၼ်တူဝ်သဵင်မႄႈငဝ်ႈ ၸိူဝ်းတႅၵ်ႇ၊ ဢမ်ႇၽူႇလူမ်း၊ ဢမ်ႇၵွင်ႈ (ဢၶေႃးသ) (Voiceless unaspirated stops)
ထႅဝ် 3ႉ ပဵၼ်တူဝ်သဵင်မႄႈငဝ်ႈ ၸိူဝ်းမိပ်ႇသဵၼ်ႈသဵင် (Glottal)
ထႅဝ် 4ႉ ပဵၼ်တူဝ်သဵင်မႄႈငဝ်ႈ ၸိူဝ်းသဵင်ၵွင်ႈ (ၶေႃးသ) (Voiced) ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

သဵင်ငဝ်ႈမိူဝ်ႈတႅၵ်ႈၽေႈ
Proto‐Tai initials at time of
tonal split
တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ
Proto‐Tai tone
ၶေႃႈပဵၼ်
Live or Smooth syllables
ၶေႃႈၶၢတ်ႇ
Dead or Checked syllables
A B C DS DL
1. Voiceless friction sounds,
*s *hm *ph etc
ႁူ
ၶႃ
ႁူဝ်
ၶႆႇ
ၽႃႇ
ၶဝ်ႇ
ၶဝ်ႈ
သိူဝ်ႈ
ႁႃႈ
မတ်း
သုၵ်း
ၽၵ်း
ၶၢတ်ႇ
ႁိူၵ်ႇ
ႁၢပ်ႇ
2. Voiceless unaspirated
stops,
*p *t *k etc
ပီ
တႃ
ၵိၼ်
ပႃႇ (မႆႉ)
ၵႆႇ
ၵႄႇ (ထဝ်ႈ)
ပႃႈ
ၵႃႈ (တူၼ်ႈၶဝ်ႈ)
တူမ်ႈ
ၵူပ်း
တပ်း
ၸဵပ်း
ပွတ်ႇ
ပိၵ်ႇ
တွၵ်ႇ
3. Glottal,
*? *?b etc
ဝိၼ်
လႅင်
လၢဝ်
ဝႃႇ (ႁူဝ်မႃႇ)
ဝၢဝ်ႇ (မၢဝ်ႇ)
လႃႇ
ဝႃႈ (မႃႈ၊ယွင်ႇ)
ဝၢၼ်ႈ
ဢႃႈ
ဝဵတ်း(မဵတ်းပႃ)
လိပ်း
ဢူၵ်း
လႅတ်ႇ
ဢၢပ်ႇ
လွၵ်ႇ (မွၵ်ႇ)
4. Voiced,
*b *m *l *z etc
မိုဝ်း
ၵႂၢႆး
ၼႃး
ပီႈ
ပေႃႈ
ႁႆႈ
ၼႃႉ
ၼွင်ႉ
မႃႉ
ၼူၵ်ႉ
မတ်ႉ
သၵ်ႉ
မိတ်ႈ
လုၵ်ႈ
လိူတ်ႈ
ၼွၵ်ႈ

ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းလွၵ်းတူၼ်းသဵင်ၵႅတ်ႉၼီးပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ၽူႈဢၢၼ်ႇတေသတိႁၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းမၢင်ထႅဝ် မီးသဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈမိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉယူႇ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ သဵင်တူဝ်မႄႈငဝ်ႈ /ႁ/ ၼႂ်းထႅဝ်ၼိုင်ႈၵေႃႈမီး၊ ထႅဝ်သီႇၵေႃႈမီး။ မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ ၼႂ်းထႅဝ်သၢမ် လႄႈထႅဝ်သီႇ မီးသဵင် /လ/ မိူၼ်ၵၼ်။ ပေႃးၸႅၵ်ႇၸွမ်းတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈၵေႃႈ ထႅဝ်လႂ်ထႅဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇလႆႈမီးသဵင်သွၼ်ႉၵၼ်။ ပေႃးပဵၼ်ၼႆ ႁဝ်းတေႁဵတ်းႁိုဝ်ႁူႉလႆႈဝႃႈ သဵင် /ႁ/ ၼႂ်းထႅဝ်ၼိုင်ႈလႄႈထႅဝ်သီႇ၊ သဵင် /လ/ ၼႂ်းထႅဝ်သၢမ်လႄႈထႅဝ်သီႇ ပဵၼ်သဵင်သင် မိူဝ်ႈတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၼၼ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း မိူဝ်ႈလဵဝ် လႆႈၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးယဝ်ႉ၊ လိၵ်ႈတႆးႁဝ်းၵေႃႈ မီးသဵင်တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈငဝ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇသဵင်တႆးႁဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵွႆးလႄႈ သဵင် /ႁ/ လႄႈ /လ/ ဢၼ်သွၼ်ႉၵၼ်ၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇသဵင်ၸိူင်ႉႁိုဝ် မိူဝ်ႈၽွင်းတူၼ်းသဵင်တႅၵ်ႇၽေႈၼၼ်ႉ ပေႃးတူၺ်းဢဝ်ၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းၵူၺ်းတႄႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢမ်းႁူႉလႆႈ။ ဢၼ်ႁဝ်းႁူႉလႆႈတႄႉ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉသဵင်ၼႂ်းထႅဝ်လႂ်ထႅဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသဵင်လဵဝ်ၵၼ်၊ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။

တႃႇတေႁူႉဝႃႈ သဵင်ဢၼ်မီးယူႇယၢမ်းလဵဝ် မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်း ပဵၼ်သဵင်သင်ၼႆၼၼ်ႉ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၽႃႇသႃႇၶဝ် ၸႂ်ႉလၢႆးတႅၵ်ႈၵၼ် (comparative study)၊ ဢဝ်ၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆး မႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တူၺ်းလၢႆလၢႆၸုမ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၶေႃႈလဵဝ် ဢၼ်တႆးလူင်ဝႃႈ ‘လႅင်’၊ တႆးၽႃၵေးသမ်ႉဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ် ‘ၼႅင်’၊ ထႆးသမ်ႉဝႃႈ ‘ၻႅင်း’ ၸိူဝ်းၼႆႉ လႅပ်ႈလုၵ်ႉတီႈသဵင် / *ld / မႃးၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈဢဝ်ၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆးလၢႆလၢႆၸုမ်းမႃးတႅၵ်ႈၵၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတႃႇႁႃၵႂၢမ်းတႆးၸႅတ်ႈၸႅတ်ႈ၊ တႃႇႁႂ်ႈႁူႉဝႃႈ သဵင်မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပဵၼ်ႁိုဝ်၊ လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၵွႆး။ မိူၼ်ၼင်ႇ ‘ၼမ်ႉ လမ်ႉ၊ ဝၢၼ်ႈ မၢၼ်ႈ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶေႃႈလႂ်ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးၸႅတ်ႈ၊ ၽႂ်ၽိတ်းၽႂ်ထုၵ်ႇဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢတ်ႈ၊ ပဵၼ်လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈႁင်းၽႂ်မၼ်းၵူၺ်း။

တီႈၼႆႈ ပေႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်းလိၵ်ႈတႆးၶိုၼ်၊ လိၵ်ႈထႆးၵေႃႈတေႁၼ်ၸႅင်ႈမႃးၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလိၵ်ႈတႆးၶိုၼ်လႄႈလိၵ်ႈထႆး ယၢမ်းလဵဝ်မီးတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈၼမ်လိူဝ်သဵင်ဢွၵ်ႇ (လိၵ်ႈထႆး မီးႁၢင်ႈတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈ 44 တူဝ်၊ ၵွႆးမီးသဵင်ပိူင်ႈၵၼ် 21 သဵင်ၵူၺ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ /ထ/ သဵင်လဵဝ် မီးႁၢင်ႈတႅမ်ႈမၼ်း 6 တူဝ်)။ ၵွပ်ႈမီးတူဝ်တႅမ်ႈၼမ်လိူဝ်သဵင်လႄႈ ၶဝ်ၸင်ႇၽေ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈဢွၵ်ႇပဵၼ် 3 ၸုမ်း၊ ပဵၼ်သဵင်သုင်၊ သဵင်ၵၢင် လႄႈ သဵင်တႅမ်ႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ယူႇလၢႆလၢႆ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈမီးတၢင်းသင်သေ လႃလီၸႅၵ်ႇၽေဝႆႉ ၼင်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈထၢင်ႇတႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈၼႂ်း 3 ၸုမ်းၼႆႉ သဵင်ဢွၵ်ႇၶဝ်ပိူင်ႈၵၼ်၊ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ်လႄႈ ၸင်ႇၸႅၵ်ႇၽေဝႆႉၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ။ ပေႃးဢဝ်တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈတႆး ၶိုၼ်မႃးၸႅၵ်ႇ ၸွမ်းၼင်ႇလၢႆးႁႃတူၼ်းသဵင်ၵႅတ်ႉၼီးၸိုင်၊

ထႅဝ် 1ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈသဵင်သုင် (ၸုမ်း1) လႄႈ တူဝ်မႄႈလိၵ်ႈသဵင်တႅမ်ႇ ဢၼ်မီး ‘ႁ’ ၼမ်းၼႃႈ၊
ထႅဝ် 2ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈသဵင်သုင် (ၸုမ်း2) မီးသဵင် /ၵ တ ပ ၸ/ ဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၼႂ်းထႅဝ်ၼိုင်ႈ (ၼႂ်းလိၵ်ႈထႆး သီႇသဵင်ၼႆႉ
          သႂ်ႇဝႆႉၼႂ်းၸုမ်းသဵင်ၵၢင်)၊

ထႅဝ် 3ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈသဵင်ၵၢင်၊ မီးသဵင် / ᨷᨯᩋ (ၿ ၻ ဢ)/၊
ထႅဝ် 4ႉ ပဵၼ်ၸုမ်းတူဝ်မႄႈလိၵ်ႈသဵင်တႅမ်ႇတင်းသဵင်ႈ၊

ပေႃးႁဝ်းၸႅတ်ႈတူၺ်းၼႂ်းလိၵ်ႈတႆးၶိုၼ်၊ ထႆး တေႁၼ်ဝႃႈ ၶေႃႈသဵင် /ႁ/ ဢၼ်မီးၼႂ်းထႅဝ်ၼိုင်ႈ ‘ႁူ၊ ႁူဝ်၊ ႁႃႈ၊ ႁိူၵ်ႇ၊ ႁၢပ်ႇ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႆးလူင်၊ တႆးၶိုၼ် လႄႈထႆး ဢွၵ်ႇပဵၼ်သဵင် // မိူၼ်ၵၼ်မူတ်း (ဝဵၼ်ႉထႆးဢွၵ်ႇ ‘ႁိူၵ်ႇ’ ပဵၼ် ‘ငိူၵ်ႇ’) 3။ ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဝ်းႁူႉဝႃႈ သဵင် // ၼႂ်းထႅဝ်ၼိုင်ႈၼႆႉ တိုၼ်းပဵၼ်သဵင် // မႃးႁိုင်ယဝ်ႉ၊ တီႈဢေႇသုတ်း ၸဵမ်မိူဝ်ႈတႆးႁဝ်းယင်းပႆႇၽၢတ်ႇၽေၵၼ်။ ၵမ်းၼႆႉမႃးတူၺ်းသဵင် // ၼႂ်းထႅဝ်သီႇ ‘ႁႆႈ (ၼႃး)’ ၼႆႉ ထႆးၶဝ်ဢွၵ်ႇပဵၼ်သဵင် /ร (ရ)/၊ တႆးၶိုၼ်ၵေႃႈ ဢွၵ်ႇသဵင် // မိူၼ်တႆးလူင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တူဝ်တႅမ်ႈတႄႉ တိုၵ်ႉၸႂ်ႉႁၢင်ႈသဵင် / ᩁ (ရ)/ ယူႇ။ ၼႆႉပွင်ႇဝႃႈ မိူဝ်ႈတႆးၶိုၼ်တေႇမီးလိၵ်ႈတႅမ်ႈၼၼ်ႉ သဵင် / ᩁ (ရ)/ ၵေႃႈတိုၵ်ႉပဵၼ်သဵင် / ᩁ (ရ)/ ယူႇ၊ ယင်းပႆႇလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်သဵင် //

မိူၼ်ၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ သဵင် /လ/ ၼႂ်းထႅဝ်သၢမ် ‘လႅင်၊ လၢဝ်၊ လႃႇ၊ လိပ်း၊ လႅတ်ႇ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႆးလူင်၊ တႆးၶိုၼ် ဢွၵ်ႇပဵၼ်သဵင် // မိူၼ်ၵၼ်၊ ၵွႆးတႆးၶိုၼ် တိုၵ်ႉႁၵ်ႉသႃတူဝ်တႅမ်ႈဝႆႉယူႇ၊ တႅမ်ႈပဵၼ်သဵင် / (ၻ)/၊ ထႆးတႄႉဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ် /ด (ၻ)/ ၸွမ်းၼင်ႇတူဝ်တႅမ်ႈ။ တီႈၼႆႈ ႁဝ်းႁူႉလႆႈဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်တႆးၶိုၼ်တႅမ်ႈပဵၼ် / (ၻ)/၊ ထႆးဢွၵ်ႇပဵၼ်သဵင် // ၼၼ်ႉ တႆးလူင်ပဵၼ်သဵင် // ၼႂ်းထႅဝ်သၢမ်။ သူၼ်ႇသဵင် // ၼႂ်းထႅဝ်သီႇ ‘လုၵ်ႈ၊ လိူတ်ႈ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႆးလူင်၊ တႆးၶိုၼ်၊ ထႆး ပဵၼ်သဵင် // မိူၼ်ၵၼ်မူတ်း။ ပွင်ႇဝႃႈ // ၼႂ်းထႅဝ်သီႇ မီးမႃးႁိုင်ယဝ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇၽၢတ်ႇၽေၵၼ်၊ သဵင်// ၼႂ်းထႅဝ်သၢမ်ၼၼ်ႉ လႅၵ်ႈလၢႆႈၵႂႃႇႁင်းၽႂ်မၼ်း ဝၢႆးတႆးႁဝ်းၽၢတ်ႇၽေၵၼ်ယဝ်ႉ။

တႃႇၽူႈဢမ်ႇမေႃလူလိၵ်ႈတႆးၶိုၼ်၊ လိၵ်ႈထႆးၵေႃႈဢမ်ႇလူဝ်ႇၸႂ်လဵၵ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ လွၵ်းႁႃတူၼ်းသဵင်ၵႅတ်ႉၼီး ၼႂ်းလွၵ်းပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉႁႃတူၼ်းသဵင်တႆးလႆႈၵူႈၸုမ်း ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႂ်းလွၵ်ႈၵႅတ်ႉၼီး 64 ၶေႃႈၼႆႉ ၵႂႃႉၸႂ်ႉလႆႈယူႇ။ သင်ဝႃႈၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ႁဝ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉ ပိူင်ႈၵၼ်တင်းၶေႃႈၵႂၢမ်းတႆးလူင်ၼႂ်းလွၵ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ႇဢဝ်ၶေႃႈတီႈႁဝ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉ မႃးၸႂ်ႉလႆႈယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇၼႂ်းထႅဝ်သၢမ် သဵင်// ‘ဝိၼ်၊ ဝၢဝ်ႇ၊ ဝႃႇ၊ ဝႃႈ (ယွင်ႇ)၊ ဝၢၼ်ႈ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ဝႃႈတီႈႁဝ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉပဵၼ်ႈသဵင် // ၵေႃႈ ဢဝ်သဵင် // ‘မိၼ်၊ မၢဝ်ႇ၊ မႃႇ (ႁူဝ်မႃႇ)၊ မႃႈ၊ မၢၼ်ႈ’ မႃးၸႂ်ႉတၢင်လႆႈ။ ၵွႆးလူဝ်ႇလႆႈသတိ ႁႂ်ႈဢွၵ်ႇၸွမ်းၼင်ႇတူၼ်းသဵင်ႁဝ်းတေႉတေႉ။

လၢႆးၼပ်ႉတူၼ်းသဵင်တႄႉ ႁႂ်ႈၼပ်ႉၼႂ်းလွၵ်း *Aႇ *B *C ဢွၼ်တၢင်း၊ ၶွင်ႉလႂ်မီးတူၼ်းသဵင်မိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ သွၼ်ႇပဵၼ်ၶွင်ႉလဵဝ် တူၼ်းလဵဝ်၊ ၶွင်ႉလႂ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ ၶိတ်ႇႁေႉဝႆႉ ပဵၼ်တူၼ်းလႂ်တူၼ်းၼၼ်ႉ။ ပေႃးလႆႈယဝ်ႉ သိုပ်ႇၼပ်ႉၼႂ်းလွၵ်း *DS, *DL ထႅင်ႈ၊ မၼ်းငၢႆးတူၼ်းလႂ်ၼႂ်းလွၵ်း *Aႇ *B *C လွၵ်းလႂ်ၵေႃႈၸတ်းသႂ်ႇၼႂ်းလွၵ်းၼၼ်ႉ။ တူၼ်းသဵင်ၼႂ်းလွၵ်း *DS, *DL ၼႆႉ ပဵၼ်ၶေႃႈသဵင်ၶၢတ်ႇ၊ တူၼ်းသဵင်တေပွတ်းဢိတ်းၼိုင်ႈ ၵွပ်ႈၼၼ်ႁႂ်ႈသွၼ်ႇပဵၼ်တူၼ်းသဵင်ယွႆႈ (allotones) ၼႂ်းလွၵ်း *Aႇ *B *C ၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။

လွၵ်းတူၼ်းသဵင်တႆး ဢၼ်ၼေဝႆႉၼႂ်းလွၵ်း ပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ၊ တူၼ်းသဵင်တႆးတႅၵ်ႇၽေၵၼ်တီႈထႅဝ် 123 လႄႈ 4၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉၽေဝႆႉပဵၼ် 20 ၶွင်ႉသေတႃႉ တႆးႁဝ်းဢမ်ႇမီးထိုင် 20 တူၼ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶွင်ႉဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ သွၼ်ႇပဵၼ်တူၼ်းလဵဝ်ၵွႆး။ ၵွပ်ႈၼၼ် ႁဝ်းလႆႈတၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင်တႆးလူင် 5 သဵင်ၼင်ႇၼႆ

1ႉ ၶွင်ႉ A123 ပဵၼ်သဵင်ပဝ်ႇ (သဵင်ၶိုၼ်ႈ rising tone)၊
2ႉ ၶွင်ႉ A4=DS123 ပဵၼ်သဵင်ၸမ်ႈၼႃႈ (သဵင်သုင် high tone)၊
3ႉ ၶွင်ႉ B123=DL123 ပဵၼ်သဵင်ယၵ်း (သဵင်တႅမ်ႇ low tone)၊
4ႉ ၶွင်ႉ B4=C123=DL4 ပဵၼ်သဵင်ယၵ်းၸမ်ႈ (သဵင်ၵၢင် mid tone)၊
5ႉ ၶွင်ႉ C4=DS4 ပဵၼ်သဵင်ၸမ်ႈတႂ်ႈ (သဵင်တူၵ်း falling tone)၊

တႅၵ်ႈၵၼ် Comparision

James R. Chamberlain (1975) လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်းသဵင်တႆးလၢႆလၢႆတီႈ မီးဝႆႉသီႇသိပ်းပၢႆ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၼႆႈ တေလိူၵ်ႈဢဝ် လွၵ်းတူၼ်းသဵင်ၸုမ်းတႆး ဢၼ်ၸမ်တႆးလူင် ၸိူင်ႉၼင်ႇ တႆးၼိူဝ်၊ တႆးမၢဝ်း၊ တႆးၶိုၼ်၊ တႆးလိုဝ်ႉ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၼေ ႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ တူၼ်းသဵင်ႁဝ်းပိူင်ႈၵၼ် မိူၼ်ၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း 64 ၶေႃႈတႃႇႁႃတူၼ်းသဵင်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၵၼ်ၵူႈၽႃႇသႃႇ တူၺ်းဢဝ်ၶွင်ႉသဵင်တႆးပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ လႆႈယူႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေငၢႆႈၼၼ်ႉ တူၼ်းသဵင်ၸုမ်းလႂ်ဢွၵ်ႇသဵင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇဢဝ်မႃးလၢတ်ႈယဝ်ႉ။ တေလၢတ်ၼေဝႃႈ မၼ်းပိူင်ႈၵၼ်တင်းတႆးလူင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆၵွႆးယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၼမ်တူၼ်းသဵင်ၸုမ်းၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတႆး ၵႆႉပိူင်ႈၵၼ်ၼႂ်းၶွင်ႉ A ၵူၺ်း။ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း
တေယေႃႈၶွင်ႉတူၼ်းသဵင်တႆးပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ၼင်ႇပႃႈတႂ်ႈၼႆႉ

1. တႆးလူင်

TaiLong

ၼႆႉပဵၼ်ၶွင်ႉတူၼ်းသဵင်တႆးလူင် ၶွင်ႉလႂ်ပဵၼ်တူၼ်းသဵင်သင်ၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈဝႆႉ ပႃႈၼိူဝ် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

2. တႆးၼိူဝ် (မိူင်းၵ)

ပေႃးတူၺ်းလွၵ်းတူၼ်းသဵင်တႆးၼိူဝ် (မိူင်းၵ) ၼႆႉ တေႁၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းၶွင်ႉ A ၼၼ်ႉ မီးႁွႆးတႅၵ်ႇ (ၶိတ်ႇ) တီႈၵေႈ A1 လႄႈ A234 ၊ ပွင်ႇဝႃႈ ၶွင်ႉ A1 ပဵၼ်တူၼ်းၼိုင်ႈႁင်းၶေႃလႄႈ A234 ၵေႃႈပဵၼ်ထႅင်ႈတူၼ်းၼိုင်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်။ တီႈၼႆႈပိူင်ႈၵၼ်တင်းတႆးလူင် ဢၼ်မီး A123 ပဵၼ်တူၼ်းလဵဝ်ၵၼ် လႄႈ A4 ပဵၼ်ထႅင်ႈတူၼ်းႁင်းၶေႃ။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးၼိူဝ် (မိူင်းၵ) ၼႆႉ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႂ်းၶွင်ႉ A1 ‘ႁူ ၶႃ ႁူဝ်’ၼႆႉ မီးတူၼ်းသဵင်ပိူင်ႈၵၼ်တင်းၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႂ်းၶွင်ႉ A23 ‘ပီ တႃ ၵိၼ်၊ ဝိၼ် လႅင် လၢဝ်’။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ A3 လႄႈ A4 တႆးလူင် ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်၊ တႆးၼိူဝ် (မိူင်းၵ) သမ်ႉမီး A234 ပဵၼ်သဵင်လဵဝ်ၵၼ်၊ ပွင်ႇဝႃႈ A23 ‘ပီ တႃ ၵိၼ်၊ ဝိၼ် လႅင် လၢဝ်’ လႄႈတင်း A4 ‘မိုဝ်း ၵႂၢႆး ၼႃး’ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႂ်းတႆးၼိူဝ် (မိူင်းၵ) ပဵၼ်တူၼ်းသဵင်လဵဝ်ၵၼ်။ ၶွင်ႉ B123 လႄႈတင်း DL123၊ ၿ4 လႄႈတင်း DL4 ပဵၼ်တူၼ်းသဵင်လဵဝ်ၵၼ်၊ ၶေႃႈၼႆႉမိူၼ်ၵၼ်တင်းတႆးလူင်။

3. တႆးမၢဝ်း

ၶွင်ႉႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင်ပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းတႆးမၢဝ်း။ လၢႆးတႅၵ်ႇမၼ်းပဵၼ်ၼင်ႇၼႆ A1‐23‐4 ။ ၶွင်ႉ A1 လႄႈ A23 ပိူင်ႈၵၼ်တင်းတႆးလူင်၊ ပွင်ႇဝႃႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႂ်းၶွင်ႉ A1 ‘ႁူ ၶႃ ႁူဝ်’ လႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းၼႂ်းၶွင်ႉ A23 ‘ပီ တႃ ၵိၼ်၊ ဝိၼ် လႅင် လၢဝ်’ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႂ်းတႆးမၢဝ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်။ ၶွင်ႉ A4 ‘မိုဝ်း ၵႂၢႆး ၼႃး’ ၵေႃႈ ပဵၼ်ထႅင်ႈတူၼ်းႁင်းၵွႆး ဢမ်ႇမိူၼ် A1 လႄႈ A23။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ B123 ပဵင်းၵၼ်တင်း DL123 မိူၼ်တႆးလူင်။

4. တႆးၼိူဝ် (ၸေႈၾၢင်)

တူၼ်းသဵင်တႆးၼိူဝ် (ၸေႈၾၢင်)ၼႆႉ မီးလၢႆးတႅၵ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်းတႆးမၢဝ်း A1‐23‐4။ ၶွင်ႉ A1 ‘ ႁူ ၶႃ ႁူဝ် ’ လႄႈၶွင်ႉ A23 ‘ပီ တႃ ၵိၼ်၊ ဝိၼ် လႅင် လၢဝ်’ ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်းသဵင်လဵဝ်ၵၼ် ပိူင်ႈၵၼ်တင်းတႆးလူင်။ ၶွင်ႉ A23 လႄႈ A4 ၵေႃႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆးတႄႉ ၶွင်ႉ A23 ‘ပီ တႃ ၵိၼ်၊ ဝိၼ် လႅင် လၢဝ်’ ၼႆႉ သမ်ႉပဵၼ်တူၼ်းသဵင်လဵဝ်ၵၼ်တင်း B4 ‘ပီႈ ပေႃႈ ႁႆႈ’ လႄႈ DL4 ‘ မိတ်ႈ လုၵ်ႈ လိူတ်ႈ ၼွၵ်ႈ ’။

5. တႆးၶိုၼ်

ၶွင်ႉတူၼ်းသဵင်တႆးၶိုၼ်ပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ မီးလၢႆးတႅၵ်ႇၼင်ႇၼႆ A12‐34။ ၶွင်ႉဢၼ်ပိူင်ႈၵၼ်တင်းတႆးလူင်တႄႉ ပဵၼ်တီႈၶွင်ႉ A ထႅင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၶွင်ႉ A12 ‘ႁူ ၶႃ ႁူဝ်၊ ပီ တႃ ၵိၼ် ’ လႄႈတင်းၶွင်ႉ A3 ‘ ဝိၼ် လႅင် လၢဝ် ’ ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်။ ၶွင်ႉ A3 ‘ဝိၼ် လႅင် လၢဝ် ’ လႄႈတင်း ၶွင်ႉ A4 ‘မိုဝ်း ၵႂၢႆး ၼႃး’ ၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ တႆးၶိုၼ်ဢွၵ်ႇပဵၼ်တူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်၊ မိူၼ်သဵင်ၸမ်ႈၼႃႈတႆး။ ၸွမ်းၼင်ႇၶျႅမ်းပိူဝ်းလဵၼ်း လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉၼၼ်ႉ တႆးလိုဝ်ႉ (ၵဵင်းႁုင်ႈ၊ မိူင်းယွင်း) မီးႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင်မိူၼ်ၵၼ်တင်းတႆးၶိုၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႆးလိုဝ်ႉ (ၵဵင်းတုင်၊ မိူင်းသိင် ၼႂ်းမိူင်းလၢဝ်း) သမ်ႉမီးႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင်မိူၼ်တႆးလူင်။

ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွၵ်းႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင်တႆးၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢၼ်လိူၵ်ႈဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၵၼ်။ မိူဝ်ႈတေႇဢၢင်ႈၶႂ်ႈဢဝ် လွၵ်းႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင် ၸုမ်းထႆးလႄႈလၢဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ မႃးတႅၵ်ႈၸွမ်းယူႇ၊ ၵူဝ်လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼႆႉ ယၢဝ်းၼႃႇပူၼ်ႉတီႈလႄႈ ၸင်ႇလႆႈထွၼ်ဢွၵ်ႇဝႆႉ။

ၶွတ်ႇယွတ်ႈ

ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ၵိူတ်ႇ၊ တႅၵ်ႇၽေႈ လႄႈလၢႆးႁႃတူၼ်းသဵင်တႆးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတေႇမၼ်းၵႂၢမ်းတႆး ဢမ်ႇပႆႇမီးတူၼ်းသဵင်၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉသမ်ႉမီး 3 တူၼ်းသဵင်ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈ။ တူၼ်းသဵင်ငဝ်ႈၼႆႉသမ်ႉတႅၵ်ႇၽေႈပဵၼ်သွင်တၢင်း လႄႈသၢမ်တၢင်းသေ ၵႂၢမ်းတႆးၸင်ႇမီးတူၼ်းသဵင်မႃးယဝ်ႉ။ ၵမ်းၼႆႉ ပေႃးတေႁႂ်ႈတွပ်ႇၶေႃႈထၢမ်ႈဝႃႈ ‘ၵႂၢမ်းတႆးမီးလၢႆတူၼ်းသဵင်’ ၼႆတႄႉ၊ ႁူႉၵႃႈတေလႆႈတွပ်ႇဝႃႈ 5 သဵင်ၼႆၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၼ်ႁႃတႆးၵႃႈပူၼ်ႉမႃးသမ်ႉ သဵင်ဢၼ်ဢမ်ႇမီးတေႉ ၼႂ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈႁဝ်းၼၼ်ႉ၊ ႁဝ်းသမ်ႉတဵၵ်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီး ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈသႂ်ႇလႄႈၸင်ႇဢမ်ႇႁူႉလႆႈဝႃႈ တႆးလူင်မီးတူၼ်းသဵင်ၵႃႈႁိုဝ်တေႉတေႉ ။ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်ၽႃႇသႃႇၶဝ်သမ်ႉဢမ်ႇဢဝ်တူဝ်တႅမ်ႈဝႃႈ ဢဝ်သဵင်လၢတ်ႈဝႃႈၵွႆး၊ သဵင်လၢတ်ႈၼႂ်းၵႂၢမ်းတႆးလူင်မီးၵႃႈႁိုဝ်တေႉတေႉၵေႃႈ သွၼ်ႇဝႃႈမီးသဵင်ၵႃႈၼၢၼ်ႉၵွႆး။ ဢမ်ႇထႅမ်ဢမ်ႇထွၼ်။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇပဵၼ်ပၼ်ႁႃမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးတေတွပ်ႇႁႂ်ႈၶၢတ်ႇၵေႃႈ ‘ပေႃးၸႂ်ႉလိၵ်ႈတႆးတူဝ်မူၼ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းတႆးလူင်တႄႉ မီး 5 တူၼ်းၵွႆး4။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၸႂ်ႉလိၵ်ႈတႆးတူဝ်မူၼ်းတႅမ်ႈၵႂၢမ်းတႆးတၢင်ႇၸုမ်းတႄႉ ဢမ်ႇၸွမ်းႁူႉလႆႈ၊ ၶႂ်ႈမီး 6 တူၼ်း ပႃးယၵ်းၶိုၼ်ႈၵေႃႈလႆႈ၊ ၶႂ်းမီး 7 တူၼ်း ပႃႈယၵ်းလူင်းၵေႃႈပဵၼ်၊ ၼႆႉတႄႉ ၶိုၼ်ႈယူႇဝႃႈ ၽႂ်တႅမ်ႈၵႂၢမ်းသင် ’ ၼၼ်ႉၵူၺ်း။

တႅမ်ႈ ၵဝ်တႆး
Feb 13, 2010


ၽိုၼ်ဢိင် -

- ငဝ်ႈငုၼ်းၵေႃႈလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး၊ ‘ပပ်ႉလူႁဵၼ်းမၢႆ 1’၊ 2001
- สุริยา รัตนกุล, คุณหญิง. “ปัญหาเรื่องวรรณยุกต์ในภาษาไทย” มหิดล
- เรืองเดช ปันเขื่อนขัติย์. “ภาษาถิ่นตระกูลไทย”. 1988
- Somsonge Burusphat. ‘Dialect Geography’, Mahidol University, Bangkok, 2000
- Brown, J.M. The great tone split: did it work in two opposite ways? Central Institute of English Language 1975
- James, R. Chamberlain. A new look at the history and classification of the Tai languages. 1975
- Gedney, J. William. A checklist for determining tones in Tai dialects. Studies in Linguistics, The Hague: Mouton 1972
- ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽၢႆႇဢင်းၵိတ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႃလႆႈတီႈ http://sealang.net/sala/


  • 1.    ၼင်ႇ ၵႅတ်ႉၼီးဝႃႈ ‘The system of tonal contrasts in any particular language or dialect is unique,… Indeed, the most useful criterion for dialect boundaries within the Tai‐speaking area is perhaps that of tonal systems;…’
  • 2.    ယၢမ်းလဵဝ် ၼႂ်းၵႂၢမ်းထႆး ဢၼ်ဢဝ်ႁၢင်ႈသရ ‘ဢႆ’ (မႆႉမႂူၼ်ႉ) ၼႆႉတႅမ်ႈမီး 20 ၶေႃႈၼင်ႇၼႆ ‘ၵႂ်ႈ (ၸမ်)၊ ၶြွ် (ၽႂ်)၊ ၶႂ်ႈ၊ ၸႂ်၊ ၸႂ်ႈ၊ ၸႂ်ႉ၊ လႂ် (တီႈလႂ်)၊ တႂ်ႈ၊ ၼႂ်း၊ ဝႂ်၊ ဝႂ်ႈ (ဢႃႉ)၊ ၽႂ်ႇ (ၽႂ်ႇၸႂ်)၊ ယႂ်း၊ ပႂ်ႉ (လုၵ်ႈပႂ်ႉ)၊ သႂ်၊ သႂ်ႇ၊ ႁႂ်ႈ၊ ယႂ်ႇ၊ မႂ်ႇ၊ လႂ် (ၵႂင်၊ လႆ ၼွၼ်းလႆ) ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ 
  • 3.    လိၵ်ႈထႆးပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းရႃမထိ 5၊ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ‘ႁိူၵ်ႇ၊ ႁိူဝ်ႇ’ ၸိူဝ်းၼႆႉ တႅမ်ႈပဵၼ်သဵင် /ႁ/ ယၢမ်းလဵဝ်ဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ် /င/။
  • 4.    ၼင်ႇလႆႈလၢတ်ႈမႃးယဝ်ႉ ၵႂၢမ်းတႆးၸုမ်းလႂ်ၸုမ်းၼၼ်ႉ မီးပိူင်တူၼ်းသဵင်ႁင်းၽႂ်မၼ်းယူႇ၊ ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈ ၵႂႃႇဢဝ်တူၼ်းသဵင်ၵႂၢမ်းတႆးတၢင်ႇၸုမ်းမႃးၸႂ်ႉလႆႈ၊ ပိူင်မၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႂ်းမိူင်းထႆး ၵႂၢမ်းထႆးၵၢင် (ထႆးမိူင်းၵွၵ်ႇ) မီးတူၼ်းသဵင် 5 သဵင်၊ တႆးယူၼ်းမီး 6 သဵင်၊ ထႆးတႂ်ႈ (ၽၢၵ်ႈတႂ်ႈ မၢင်တီႈ) သမ်ႉမီး 7 သဵင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈရၢတ်ႉၿၼ်းၻိတ်ႇ (ၵေႃႈလိၵ်ႈလၢႆးထႆး) ၶဝ်ဢမ်ႇၶူင်ႁဵတ်း၊ မူၼ်ႉမႄႈထႅမ်ႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင် တႃႇတႅမ်ႈၵႂၢမ်းတႆးယူၼ်း၊ ထႆးတႂ်ႈၶဝ်ႈႁႂ်ႈပီႇၽဵၼ်ႈ။ ပေႃးႁဵတ်းၼၼ်ၸိုင် ပိူင်လိၵ်ႈထႆးၵေႃႉလူႉယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸၼ်ႉထၢၼ် (standard) လႆႈ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလိၵ်ႈထႆးၵၢင် ပဵၼ်တႃႇၸႂ်ႉတင်းမိူင်း၊ ပေႃးၵုမ်ႇၵႂႃႇဢဝ်ၸွမ်း တူၼ်းသဵင်ၵူႈၽၢၵ်ႈ ၵူႈတီႈမႃးသႂ်ႇဢမ်ႇၸၢင်ႈ။ လိၵ်ႈတႆးလူင်ၵေႃႈမိူၼ်ၼၼ်ယဝ်ႉ၊ ဝူၼ်ႉတူၺ်းလူး ပေႃးႁဝ်းဢဝ်တူၼ်းသဵင် တႆးမၢဝ်း၊ တႆးၼိူဝ်၊ တႆးလႅင်၊ တႆးၶိုၼ်၊ တႆးလိုဝ်ႉ မႃးသႂ်ႇၸိုင် ၼႃႈတႃလိၵ်ႈတႆးတေပဵၼ်ႁိုဝ်ဝႆႉ။ ထၢင်ႇတႄႉ ႁဝ်းတေမီးႁၢင်ႈတူၼ်းသဵင် ဢမ်ႇဢေႇသေသိပ်း။ တီႈတေႉ မီးတၢင်းၼမ်တူၼ်းသဵင်ပဵင်းၵၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသွၼ်ႇဝႃႈမိူၼ်ၵၼ်။ ၸိူင်ႉၼင်ႇထႆးၵၢင်မီး 5 တူၼ်းသဵင်၊ တႆးလူင်ၵေႃႈမီး 5 တူၼ်းသဵင်ပဵင်းၵၼ်သေတႃႇ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဝႃႈမိူၼ်ၵၼ်။ တူၼ်းသဵင်ယၵ်းၸမ်ႈတႆးလူင် ထႆးဢမ်ႇမီး၊ ၼင်ႇၼၼ်ယဝ်ႉ တူၼ်းသဵင်ြတီးထႆးၵေႃႈဢမ်ႇမီးၼႂ်းတႆးလူင်။ တၢင်းသုင်တႅမ်ႈ၊ လၢႆးၶိုၼ်ႈလူင်းမၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။